Vài năm trở lại đây đã chứng kiến sự gia tăng chóng mặt về sức mạnh và khả năng của trí tuệ nhân tạo (AI) — và cùng với đó, việc sử dụng AI phổ biến để tạo ra mọi thứ, từ meme và phim hoạt hình đến mã phần mềm và bài báo học thuật cũng tăng vọt. Không còn nghi ngờ gì nữa, học sâu và AI tạo sinh hứa hẹn rất nhiều cải thiện trong nhiều khía cạnh của cuộc sống hàng ngày và thậm chí cả sức khỏe (.
kết quả mới từ một nghiên cứu của MIT đã khiến một nỗi sợ hãi khác được chú ý: liệu việc sử dụng AI có gây hại cho não bộ của chúng ta không?
Nghiên cứu của MIT đã xem xét cách việc phụ thuộc vào các nguồn hỗ trợ khác nhau—ChatGPT, công cụ tìm kiếm truyền thống hoặc chỉ sử dụng trí não con người—tác động đến hoạt động thần kinh, mức độ gắn kết nhận thức và chất lượng bài luận trong các bài viết SAT lặp lại. Qua ba phiên đầu, những người chỉ được sử dụng ChatGPT cho thấy sự kết nối thần kinh yếu nhất, đặc biệt ở các vùng liên quan đến xử lý ngữ nghĩa, sáng tạo, trí nhớ và chức năng điều hành, với mức độ hoạt động giảm dần theo thời gian. Ngược lại, nhóm chỉ sử dụng trí não thể hiện sự kết nối mạnh nhất và rộng nhất, đồng thời gia tăng qua các phiên, trong khi nhóm sử dụng công cụ tìm kiếm nằm ở mức trung gian. Phỏng vấn sau nhiệm vụ cho thấy những người dùng ChatGPT cảm thấy ít gắn bó với bài viết của mình, và phân tích bài luận chỉ ra rằng sự phụ thuộc vào ChatGPT tạo ra các bài viết đồng nhất hơn giữa các cá nhân, mặc dù các chỉ số chấm điểm tiêu chuẩn không khác biệt đáng kể giữa các nhóm.
Trong phiên thứ tư, khi điều kiện được đảo ngược, nhóm trí não→ChatGPT cho thấy khả năng ghi nhớ và mức độ kết nối thần kinh cao hơn so với nhóm ChatGPT→trí não. Dù có sự phục hồi nhất định, nhóm ChatGPT→trí não vẫn không đạt được mức kết nối đỉnh mà nhóm chỉ dùng trí não đã đạt ở các phiên trước. Những phát hiện này cho thấy việc phụ thuộc thường xuyên vào các mô hình ngôn ngữ lớn làm giảm sự gắn kết nhận thức, tạo ra sản phẩm kém đa dạng và để lại tình trạng thâm hụt kéo dài ngay cả khi ngừng sử dụng AI. Các tác giả mô tả hiện tượng này là sự tích lũy của “nợ nhận thức” (cognitive debt), phản ánh sự suy giảm tư duy phản biện và tính sáng tạo do lệ thuộc quá mức vào công cụ AI.
References
- Kosmyna N, Hauptmann E, Yuan YT, et al. Your brain on ChatGPT: Accumulation of cognitive debt when using an AI assistant for essay writing task. arXiv [csAI]. Published online June 10, 2025. http://arxiv.org/abs/2506.08872
- Chiarion G, Sparacino L, Antonacci Y, Faes L, Mesin L. Connectivity analysis in EEG data: A tutorial review of the state of the art and emerging trends. Bioengineering (Basel). 2023;10(3):372. doi:10.3390/bioengineering10030372
nghĩa – và không phải ý nghĩa – đối với nhận thức
Tin tức lan truyền nhanh chóng trên mạng xã hội và các phương tiện truyền thông: AI đang “làm thối rữa” não bộ chúng ta. Nhưng liệu cách diễn giải này có thật sự chính xác?
Thực ra là không hẳn. Nghiên cứu này – vốn chưa trải qua quá trình bình duyệt (peer-review) – được thiết kế để đánh giá tác động của AI đến mức độ gắn kết nhận thức, chứ không phải để đo lường năng lực nhận thức. Nói cách khác, kết quả có thể cho thấy việc dùng AI làm giảm lượng “suy nghĩ” cần thiết để hoàn thành nhiệm vụ viết luận, nhưng không chứng minh rằng AI làm suy giảm khả năng tư duy.
Việc có AI hỗ trợ đồng nghĩa với việc nhóm dùng ChatGPT không phải dựa quá nhiều vào năng lực tư duy của bản thân, nên hoạt động não bộ của họ giảm dần qua các phiên. Nhưng điều đó không có nghĩa họ “kém thông minh hơn” – mà ngược lại: phân tích cho thấy họ ngày càng thông minh hơn trong việc sử dụng AI hiệu quả và tiết kiệm công sức, nhờ đó mỗi bài luận sau tốn ít “sức não” hơn.
Vậy tại sao nhóm ChatGPT→não lại thể hiện kém ở bài luận thứ tư? Điều quan trọng là bài luận này (chỉ có 18 người tham gia) được xây dựng dựa trên ba bài trước đó. Nhóm này vốn ít tham gia trực tiếp ở ba bài đầu, nên trí nhớ về tài liệu kém hơn là điều dễ hiểu. Kết quả này chẳng khác nào chứng minh rằng “chép bài” suốt học kỳ kém hiệu quả hơn tự làm bài tập. Để xác định liệu việc dùng AI có thật sự làm suy giảm năng lực tư duy, các nhà nghiên cứu lẽ ra phải cho nhóm ChatGPT→não làm một bài tập hoàn toàn mới.
Vấn đề với kết quả “kết nối thần kinh”
Lúc này có thể bạn sẽ hỏi: vậy dữ liệu EEG về “giảm kết nối thần kinh” thì sao? Đây chính là nguồn gây hiểu lầm lớn nhất.
EEG đo hoạt động thần kinh, nhưng không trực tiếp đo được kết nối thần kinh. Nó chỉ cho thấy các vùng não có hoạt động đồng bộ hay không. Việc một mạch thần kinh không “bật sáng” trong EEG không đồng nghĩa là nó bị mất hay thoái hóa – chỉ đơn giản là không được kích hoạt trong nhiệm vụ đó. (Ví dụ: công tắc không bật đèn, không có nghĩa dây điện không tồn tại.)
Nếu ChatGPT thực sự gây mất kết nối thần kinh, điều đó đã phải thể hiện ở phiên 4: nhóm ChatGPT→não sẽ có hoạt động thấp hơn cả nhóm não-only ở phiên đầu. Nhưng thực tế ngược lại: nhóm này còn có mức hoạt động não cao hơn ở bài viết đầu tiên không dùng AI.
Công cụ bổ trợ, không phải thay thế
Điều này có nghĩa chúng ta có thể hoàn toàn phó mặc tư duy cho AI mà không lo hậu quả? Không hẳn.
Não bộ cũng giống như cơ bắp: “dùng thì còn, bỏ thì mất”. Nếu liên tục phó mặc mọi việc cho AI, năng lực tư duy phản biện và sáng tạo có thể bị suy yếu theo thời gian – đặc biệt nguy hiểm với trẻ em và thanh thiếu niên khi não bộ đang trong giai đoạn phát triển.
Do đó, AI nên được xem là công cụ bổ sung chứ không phải thay thế. Trong giáo dục, cần đổi mới phương pháp dạy và đánh giá: khuyến khích học sinh tận dụng AI, nhưng vẫn buộc phải tự mình tham gia, phân tích và sáng tạo. Ví dụ, AI có thể giúp rà soát ngữ pháp và bố cục, nhờ đó người viết tập trung hơn vào xây dựng lập luận.
Tổng kết
Bất chấp những lo ngại, nghiên cứu này không chứng minh rằng AI đang “phá hỏng” não bộ hay làm suy giảm khả năng tư duy. Trớ trêu thay, những tiêu đề báo chí giật gân lại cho thấy chính sự thiếu tư duy phản biện khi đánh giá nghiên cứu.
Điều mà nghiên cứu thực sự cho thấy là: dùng AI có thể làm giảm mức độ tham gia nhận thức trong quá trình làm việc trí óc nặng. Nếu lạm dụng như một sự thay thế hoàn toàn, về lâu dài có thể gây hệ quả tiêu cực. Nhưng nếu biết cách sử dụng AI như một người đồng hành, chúng ta hoàn toàn có thể tăng cường năng lực sáng tạo và tư duy sâu, mở ra những khả năng phát triển mới mà trí tuệ con người và trí tuệ nhân tạo có thể cùng nhau đạt được.
